рдЪрд┐рдХрдирдЧреБрдирд┐рдпрд╛ рдирд┐рдпрдВрддреНрд░рдг рдХрд╛рд░реНрдпрдХреНрд░рдо
рдпрд╣ рдиреЗрд╢рдирд▓ рд╡реЗрдХреНрдЯрд░ рдмреЛрд░реНрди рдбрд┐рдЬреАрдЬ рдХрдВрдЯреНрд░реЛрд▓ рдкреНрд░реЛрдЧреНрд░рд╛рдо (NVBDCP) рдХрд╛ рдПрдХ рдПрдХреАрдХреГрдд рдЙрдк-рдХрд╛рд░реНрдпрдХреНрд░рдо рд╣реИ, рдЬреЛ рднрд╛рд░рдд рд╕рд░рдХрд╛рд░ рдХреЗ рд╕реНрд╡рд╛рд╕реНрдереНрдп рдПрд╡рдВ рдкрд░рд┐рд╡рд╛рд░ рдХрд▓реНрдпрд╛рдг рдордВрддреНрд░рд╛рд▓рдп рдХреЗ рддрд╣рдд рд░рд╛рд╖реНрдЯреНрд░реАрдп рд╕реНрд╡рд╛рд╕реНрдереНрдп рдорд┐рд╢рди (NHM) рдореЗрдВ рд╢рд╛рдорд┐рд▓ рд╣реИред рдЪрд┐рдХрдирдЧреБрдирд┐рдпрд╛ рдХреЛ 2006 рдореЗрдВ рд░рд╛рд╖реНрдЯреНрд░реАрдп рд╕реНрддрд░ рдкрд░ рдорд╣рд╛рдорд╛рд░реА рдХреЗ рд░реВрдк рдореЗрдВ рдорд╛рдиреНрдпрддрд╛ рджреА рдЧрдИ рдереА, рдФрд░ рддрдм рд╕реЗ рдпрд╣ рдбреЗрдВрдЧреВ рдХреЗ рд╕рд╛рде рд╕рдВрдпреБрдХреНрдд рд╡реЗрдХреНрдЯрд░ рдирд┐рдпрдВрддреНрд░рдг рдХреЗ рдЕрдВрддрд░реНрдЧрдд рдЪрд▓рд╛рдпрд╛ рдЬрд╛рддрд╛ рд╣реИред
1. рдХрд╛рд░реНрдпрдХреНрд░рдо рдХрд╛ рдкрд░рд┐рдЪрдп
рд╢реБрд░реБрдЖрдд
2006 (NVBDCP рдореЗрдВ рдПрдХреАрдХрд░рдг)
рд░реЛрдЧрдЬрд╝рдирдХрд╝
рдЪрд┐рдХрдирдЧреБрдирд┐рдпрд╛ рд╡рд╛рдпрд░рд╕ (CHIKV) тАУ Alphavirus (Togaviridae рдкрд░рд┐рд╡рд╛рд░)
рдкреНрд░рдореБрдЦ рд╡реЗрдХреНрдЯрд░
рдПрдбреАрдЬ рдПрдЬрд┐рдкреНрдЯреА (Aedes aegypti) тАУ рдореБрдЦреНрдп (рд╢рд╣рд░реА)рдПрдбреАрдЬ рдПрд▓реНрдмреЛрдкрд┐рдХреНрдЯрд╕ (Aedes albopictus) тАУ рдЧреНрд░рд╛рдореАрдг/рдЬрдВрдЧрд▓реА
рдлреИрд▓рд╛рд╡
рджрд┐рди рдХреЗ рд╕рдордп рдХрд╛рдЯрдиреЗ рд╡рд╛рд▓рд╛ рдордЪреНрдЫрд░ (Day-biter)
рд▓рдХреНрд╖рдг
рдЕрдЪрд╛рдирдХ рддреЗрдЬ рдмреБрдЦрд╛рд░, рдЬреЛрдбрд╝реЛрдВ рдореЗрдВ рдЧрдВрднреАрд░ рджрд░реНрдж (Arthralgia), рд╕реВрдЬрди, рд╕рд┐рд░рджрд░реНрдж, рдердХрд╛рди, рд░реИрд╢
рдЧрдВрднреАрд░рддрд╛
рдореГрддреНрдпреБ рджрд░ рдмрд╣реБрдд рдХрдо (<0.1%), рд▓реЗрдХрд┐рди рджреАрд░реНрдШрдХрд╛рд▓рд┐рдХ рдЬреЛрдбрд╝реЛрдВ рдХрд╛ рджрд░реНрдж (Chronic Arthralgia) 30-40% рдорд░реАрдЬреЛрдВ рдореЗрдВ
рдиреЛрдЯ: рдХреЛрдИ рд╡рд┐рд╢рд┐рд╖реНрдЯ рдПрдВрдЯреАрд╡рд╛рдпрд░рд▓ рджрд╡рд╛ рдпрд╛ рд╡реИрдХреНрд╕реАрди рдирд╣реАрдВ (2025 рддрдХ рднрд╛рд░рдд рдореЗрдВ рдЙрдкрд▓рдмреНрдз рдирд╣реАрдВ)ред
2. рд░рд╛рд╖реНрдЯреНрд░реАрдп рд▓рдХреНрд╖реНрдп (National Targets)
рдорд╣рд╛рдорд╛рд░реА рдХреЛ 48 рдШрдВрдЯреЗ рдореЗрдВ рдирд┐рдпрдВрддреНрд░рд┐рдд рдХрд░рдирд╛
рдирд┐рд░рдВрддрд░
рд╡реЗрдХреНрдЯрд░ рдЗрдВрдбреЗрдХреНрд╕ (House Index) < 1%
рдЙрдЪреНрдЪ рдЬреЛрдЦрд┐рдо рдХреНрд╖реЗрддреНрд░реЛрдВ рдореЗрдВ
рд░рд┐рдкреЛрд░реНрдЯрд┐рдВрдЧ 100% (IDSP рдХреЗ рдорд╛рдзреНрдпрдо рд╕реЗ)
2025 рддрдХ
рдХреНрд░реЙрдирд┐рдХ рджрд░реНрдж рдкреНрд░рдмрдВрдзрди рдЧрд╛рдЗрдбрд▓рд╛рдЗрди
2024 рд╕реЗ рд▓рд╛рдЧреВ
3. рдкреНрд░рдореБрдЦ рд░рдгрдиреАрддрд┐рдпрд╛рдБ (Key Strategies)
A. рдПрдХреАрдХреГрдд рд╡реЗрдХреНрдЯрд░ рдкреНрд░рдмрдВрдзрди (IVM) тАУ рдбреЗрдВрдЧреВ рдХреЗ рд╕рд╛рде рд╕рд╛рдЭрд╛ рдЧрддрд┐рд╡рд┐рдзрд┐
рд▓рд╛рд░реНрд╡рд╛ рд╕рд░реНрд╡реЗ
HI, CI, BI рдорд╛рдкред рдПрдбреАрдЬ рд▓рд╛рд░реНрд╡рд╛ рдХреА рдкрд╣рдЪрд╛рдиред
рдПрдВрдЯреА-рд▓рд╛рд░реНрд╡рд▓ рдЙрдкрд╛рдп
рдЯреЗрдореАрдлреЙрд╕, Bti, рдордЫрд▓реА (Gambusia)
рдлреЙрдЧрд┐рдВрдЧ
рдорд╛рд▓рд╛рдерд┐рдпреЙрди/рдкрд╛рдЗрд░реЗрдереНрд░рдо (ULV) тАУ рдЖрдЙрдЯрдмреНрд░реЗрдХ рдкрд░ рддрддреНрдХрд╛рд▓
рд╕реНрд░реЛрдд рдиреНрдпреВрдиреАрдХрд░рдг
"рд╕реВрдЦрд╛ рджрд┐рд╡рд╕" тАУ рд╣рд░ рд╢реБрдХреНрд░рд╡рд╛рд░ рдкрд╛рдиреА рдХреЗ рдмрд░реНрддрди рдЦрд╛рд▓реА рдХрд░реЗрдВ
рд╡рд┐рд╢реЗрд╖: рдЪрд┐рдХрдирдЧреБрдирд┐рдпрд╛ рдЧреНрд░рд╛рдореАрдг рдХреНрд╖реЗрддреНрд░реЛрдВ рдореЗрдВ рдПрд▓реНрдмреЛрдкрд┐рдХреНрдЯрд╕ рд╕реЗ рдлреИрд▓рддрд╛ рд╣реИ тЖТ рдЯрд╛рдпрд░, рдирд╛рд░рд┐рдпрд▓ рдХреЗ рдЦреЛрд▓, рдмрд╛рдВрд╕ рдХреЗ рдЯреБрдХрдбрд╝реЗ рдкрд░ рдлреЛрдХрд╕ред
B. рдорд╣рд╛рдорд╛рд░реА рдирд┐рдЧрд░рд╛рдиреА (Epidemic Surveillance)
IDSP рдХреЗ рд╕рд╛рде рдПрдХреАрдХрд░рдг тАУ рд╕рд╛рдкреНрддрд╛рд╣рд┐рдХ рд░рд┐рдкреЛрд░реНрдЯред
рд▓рдХреНрд╖рдг рдЖрдзрд╛рд░рд┐рдд рдирд┐рдЧрд░рд╛рдиреА: "рддреЗрдЬ рдмреБрдЦрд╛рд░ + рдЬреЛрдбрд╝реЛрдВ рдХрд╛ рджрд░реНрдж" = рд╕рдВрджрд┐рдЧреНрдзред
рд▓реИрдм рдкреБрд╖реНрдЯрд┐:
IgM ELISA (5рд╡реЗрдВ рджрд┐рди рд╕реЗ)
RT-PCR (рдкрд╣рд▓реЗ 5 рджрд┐рди)
NS1 (рдирд╣реАрдВ, рдХреЗрд╡рд▓ рдбреЗрдВрдЧреВ рдХреЗ рд▓рд┐рдП)
рдХреНрд▓рд╕реНрдЯрд░ рдЕрд▓рд░реНрдЯ: 3+ рдорд╛рдорд▓реЗ 1 рдХрд┐рдореА рдореЗрдВ тЖТ RRT рд╕рдХреНрд░рд┐рдпред
C. рдХреНрд▓реАрдирд┐рдХрд▓ рдкреНрд░рдмрдВрдзрди (Clinical Management)рдЪрд░рдг
рдЙрдкрдЪрд╛рд░
рддреАрд╡реНрд░ рдЪрд░рдг (Acute)
рдкреИрд░рд╛рд╕рд┐рдЯрд╛рдореЙрд▓, рд╣рд╛рдЗрдбреНрд░реЗрд╢рди, рдЖрд░рд╛рдо
рджреАрд░реНрдШрдХрд╛рд▓рд┐рдХ (Chronic)
рдлрд┐рдЬрд┐рдпреЛрдереЗрд░реЗрдкреА, NSAIDs (рдЗрдмреБрдкреНрд░реЛрдлреЗрди), рдореЗрдереЛрдЯреНрд░реЗрдХреНрд╕реЗрдЯ (рдЧрдВрднреАрд░ рдорд╛рдорд▓реЛрдВ рдореЗрдВ)
рдирд┐рд╖рд┐рджреНрдз
рдПрд╕реНрдкрд┐рд░рд┐рди (рдмреНрд▓реАрдбрд┐рдВрдЧ рд░рд┐рд╕реНрдХ)
рд░рд╛рд╖реНрдЯреНрд░реАрдп рдЧрд╛рдЗрдбрд▓рд╛рдЗрди: National Guidelines for Clinical Management of Chikungunya (2016, рдЕрдкрдбреЗрдЯ 2023)
D. IEC рдПрд╡рдВ рд╕рд╛рдореБрджрд╛рдпрд┐рдХ рднрд╛рдЧреАрджрд╛рд░реА
рдЧрддрд┐рд╡рд┐рдзрд┐
рдЬрд╛рдЧрд░реВрдХрддрд╛ рдЕрднрд┐рдпрд╛рди
"рдЬреЛрдбрд╝реЛрдВ рдХрд╛ рджрд░реНрдж тАУ рдордЪреНрдЫрд░ рд╕реЗ рд╕рд╛рд╡рдзрд╛рди"
ASHA/рдЖрдВрдЧрдирд╡рд╛рдбрд╝реА
рдШрд░-рдШрд░ рд╡рд┐рдЬрд┐рдЯ, рд▓рд╛рд░реНрд╡рд╛ рдЪреЗрдХ
рд╕реНрдХреВрд▓ рдкреНрд░реЛрдЧреНрд░рд╛рдо
"рдордЪреНрдЫрд░ рднрдЧрд╛рдУ, рдЪрд┐рдХрдирдЧреБрдирд┐рдпрд╛ рд╣рдЯрд╛рдУ"
рдореАрдбрд┐рдпрд╛
рд░реЗрдбрд┐рдпреЛ рдЬрд┐рдВрдЧрд▓, SMS рдЕрд▓рд░реНрдЯ
4. рд╕рдВрдЧрдардирд╛рддреНрдордХ рд╕рдВрд░рдЪрдирд╛
рдХреЗрдВрджреНрд░ (NVBDCP)
рдиреАрддрд┐, рдЯреНрд░реЗрдирд┐рдВрдЧ, рдлрдВрдб
рд░рд╛рдЬреНрдп
рд╕реНрдЯреЗрдЯ рдкреНрд░реЛрдЧреНрд░рд╛рдо рдСрдлрд┐рд╕рд░, рд▓реИрдм рдиреЗрдЯрд╡рд░реНрдХ
рдЬрд┐рд▓рд╛
DMO, RRT, рдлреЙрдЧрд┐рдВрдЧ рдЯреАрдо
рдмреНрд▓реЙрдХ/рдЧреНрд░рд╛рдо
ANM, ASHA, рдкрдВрдЪрд╛рдпрдд
5. рд╣рд╛рд▓ рдХреА рдкреНрд░рдЧрддрд┐ (2023тАУ2025)
рд╡рд░реНрд╖
рдХреБрд▓ рдорд╛рдорд▓реЗ (рднрд╛рд░рдд)
рдкреНрд░рдореБрдЦ рд░рд╛рдЬреНрдп
рдореГрддреНрдпреБ
2023
93,455
рдХреЗрд░рд▓, рдХрд░реНрдирд╛рдЯрдХ, рдорд╣рд╛рд░рд╛рд╖реНрдЯреНрд░
3
2024
65,000+
рддрдорд┐рд▓рдирд╛рдбреБ, рдЖрдВрдзреНрд░, UP
1
2025 (рдЕрдХреНрдЯреВрдмрд░ рддрдХ)
1,20,000+ (рдмрдврд╝реЛрддрд░реА)
рдХреЗрд░рд▓ (40%), рдХрд░реНрдирд╛рдЯрдХ, рдорд╣рд╛рд░рд╛рд╖реНрдЯреНрд░, UP
2
2025 рдореЗрдВ рдмрдврд╝реЛрддрд░реА рдХрд╛ рдХрд╛рд░рдг: рднрд╛рд░реА рдорд╛рдирд╕реВрди, рд╢рд╣рд░реАрдХрд░рдг, рдПрд▓реНрдмреЛрдкрд┐рдХреНрдЯрд╕ рдХрд╛ рдЧреНрд░рд╛рдореАрдг рд╡рд┐рд╕реНрддрд╛рд░ред
6. рдЪреБрдиреМрддрд┐рдпрд╛рдБ
рдХреНрд░реЙрдирд┐рдХ рджрд░реНрдж рдкреНрд░рдмрдВрдзрди тАУ 40% рдорд░реАрдЬреЛрдВ рдореЗрдВ 1+ рд╕рд╛рд▓ рддрдХ рджрд░реНрджред
рд╡реИрдХреНрд╕реАрди рдХреА рдЕрдиреБрдкрд╕реНрдерд┐рддрд┐ тАУ рдХрдИ рд╡реИрдХреНрд╕реАрди рдЯреНрд░рд╛рдпрд▓ рдореЗрдВ (VLA1553, IXCHIQ тАУ 2023 рдореЗрдВ FDA рдЕрдкреНрд░реВрд╡реНрдб, рд▓реЗрдХрд┐рди рднрд╛рд░рдд рдореЗрдВ рдирд╣реАрдВ)ред
рдбреЗрдВрдЧреВ рдХреЗ рд╕рд╛рде рдХреЛ-рдЗрдВрдлреЗрдХреНрд╢рди тАУ рд▓рдХреНрд╖рдг рдУрд╡рд░рд▓реИрдкред
рдЧреНрд░рд╛рдореАрдг рд░рд┐рдкреЛрд░реНрдЯрд┐рдВрдЧ рдореЗрдВ рдХрдореАред
7. рднрд╡рд┐рд╖реНрдп рдХреА рдпреЛрдЬрдирд╛рдПрдБ (2025тАУ2030)
рд╡реИрдХреНрд╕реАрди рдкрд╛рдпрд▓рдЯ
IXCHIQ рд╡реИрдХреНрд╕реАрди рдХрд╛ рдХреЗрд░рд▓/рдХрд░реНрдирд╛рдЯрдХ рдореЗрдВ рдЯреНрд░рд╛рдпрд▓ (2026 рд╕реЗ)
AI рдкреНрд░реЗрдбрд┐рдХреНрд╢рди
рдореМрд╕рдо + рд╕реИрдЯреЗрд▓рд╛рдЗрдЯ рдбреЗрдЯрд╛ рд╕реЗ рдЖрдЙрдЯрдмреНрд░реЗрдХ рдкреВрд░реНрд╡рд╛рдиреБрдорд╛рди
рдХреНрд░реЙрдирд┐рдХ рдХреЗрдпрд░ рд╕реЗрдВрдЯрд░
рдЬреЛрдбрд╝реЛрдВ рдХреЗ рджрд░реНрдж рдХреЗ рд▓рд┐рдП PHC рд╕реНрддрд░ рдкрд░ рдлрд┐рдЬрд┐рдпреЛ рдпреВрдирд┐рдЯ
рд╡реЙрд▓реНрдмреИрдХрд┐рдпрд╛ рдордЪреНрдЫрд░
рдбреЗрдВрдЧреВ+рдЪрд┐рдХрдирдЧреБрдирд┐рдпрд╛ рд░реЛрдХрдиреЗ рдХреЗ рд▓рд┐рдП рдкрд╛рдпрд▓рдЯ (рдореИрд╕реВрд░ рдореЙрдбрд▓)
8. рд░реЛрдХрдерд╛рдо рдХреЗ рд╡реНрдпрд╛рд╡рд╣рд╛рд░рд┐рдХ рдЙрдкрд╛рдп (рдШрд░реЗрд▓реВ рд╕реНрддрд░)
рдкрд╛рдиреА рдХреЗ рдмрд░реНрддрди рд╣рд░ рд╣рдлреНрддреЗ рдЦрд╛рд▓реА рдХрд░реЗрдВред
рдкреВрд░реНрдг рдмрд╛рдВрд╣ рдХреЗ рдХрдкрдбрд╝реЗ, рдордЪреНрдЫрд░рджрд╛рдиреА, рд░рд┐рдкреЗрд▓реЗрдВрдЯ (DEET) рдХрд╛ рдЙрдкрдпреЛрдЧред
рдЯрд╛рдпрд░, рдЧрдорд▓реЗ, рдХреВрд▓рд░ рд╕рд╛рдл рд░рдЦреЗрдВред
рдмреБрдЦрд╛рд░ + рдЬреЛрдбрд╝ рджрд░реНрдж тЖТ рддреБрд░рдВрдд рдбреЙрдХреНрдЯрд░ред
рдЖрдзрд┐рдХрд╛рд░рд┐рдХ рд╕рдВрд╕рд╛рдзрди
рд╡реЗрдмрд╕рд╛рдЗрдЯ: ncvbdc.mohfw.gov.in
рдЧрд╛рдЗрдбрд▓рд╛рдЗрдВрд╕ PDF: Chikungunya Management Guidelines 2023
рд╣реЗрд▓реНрдкрд▓рд╛рдЗрди: 1800-180-5577
рдирд┐рд╖реНрдХрд░реНрд╖: рдЪрд┐рдХрдирдЧреБрдирд┐рдпрд╛ рд░реЛрдХрдерд╛рдо рдпреЛрдЧреНрдп рд╣реИред рд╡рд╣реА рдордЪреНрдЫрд░ (рдПрдбреАрдЬ) рдЬреЛ рдбреЗрдВрдЧреВ рдлреИрд▓рд╛рддрд╛ рд╣реИ, рд╡рд╣реА рдЪрд┐рдХрдирдЧреБрдирд┐рдпрд╛ рднреАред рдЗрд╕рд▓рд┐рдП "рдПрдХ рдордЪреНрдЫрд░ тАУ рджреЛ рд░реЛрдЧ" рдХреА рд░реЛрдХрдерд╛рдо рдПрдХ рд╣реА рд╣реИ тАУ рдкрд╛рдиреА рди рдЬрдордиреЗ рджреЗрдВ, рдордЪреНрдЫрд░ рди рдХрд╛рдЯрдиреЗ рджреЗрдВред
рдпрд╛рдж рд░рдЦреЗрдВ: "рдЬреЛрдбрд╝ рдЯреВрдЯреЗ рди, рдордЪреНрдЫрд░ рднрдЧрд╛рдУ"
рдХреНрдпрд╛ рдЖрдк рдЕрдорд░реЛрд╣рд╛ рдореЗрдВ рдЪрд┐рдХрдирдЧреБрдирд┐рдпрд╛ рдХреА рд╕реНрдерд┐рддрд┐ рдпрд╛ 2025 рдХреЗ рдЖрдВрдХрдбрд╝реЗ рдЬрд╛рдирдирд╛ рдЪрд╛рд╣рддреЗ рд╣реИрдВ? рдмрддрд╛рдЗрдП! ЁЯШК
рдЯрд┐рдкреНрдкрдгрд┐рдпрд╛рдБ (0)
рдЯрд┐рдкреНрдкрдгреА рдХрд░рдиреЗ рдХреЗ рд▓рд┐рдП рдХреГрдкрдпрд╛ рд▓реЙрдЧрд┐рди рдХрд░реЗрдВ. рд▓реЙрдЧрд┐рди | рд░рдЬрд┐рд╕реНрдЯрд░
рдЕрднреА рддрдХ рдХреЛрдИ рдЯрд┐рдкреНрдкрдгреА рдирд╣реАрдВред рдкрд╣рд▓реЗ рдЯрд┐рдкреНрдкрдгреА рдХрд░рдиреЗ рд╡рд╛рд▓реЗ рдмрдиреЗрдВ!